مؤسسات ايران شناسي در مسكو

    الف) انستيتوي كشورهاي آسيا و آفريقا:

انستيتوي زبان هاي شرقي در سال 1956 در دانشگاه مسكو تأسيس يافت كه بعداً به انستيتوي آسيا و آفريقا تبديل شد. گروه هاي فارسي و تركي از دانشكده زبان و ادبيات به اين انستيتو انتقال داده شدند. در سال 1972 ساختار انستيتو تجديد سازمان گرديد و براي خود هدفي قرار داد كه بر اساس آن، فارغ التحصيلان نه فقط در زمينه ي زبان هاي كمياب و مشكل كارشناس شوند بلكه در رشته هاي تاريخ ، زبان ، ادبيات ، سياست معاصر ، اقتصادي كشورهاي آسيا و آفريقا متخصص باشند. اين كار بر پايه ي اين سه شعبه انجام مي شود : 1) شعبه ي تاريخ 2) شعبه ي زبان و ادبيات و 3) شعبه ي اقتصادي ـ اجتماعي .

برنامه هاي تحصيلي آموزشي كه در سال 1994 به تصويب رسيده است آموزش چهارساله و دريافت درجه ي ليسانس در موضوع « منطقه شناسي » با تخصص در يكي از رشته هاي خاورشناس ، تاريخدان ، خاورشناس فيلولوگ ( زبان و ادبيات شناس ) ، خاور شناس اقتصاددان را در نظر دارد. دانشجويان ليسانس علاقمند ، مي توانند دو سال ديگر تحصيل كرده و درجه فوق ليسانس بگيرند. صرف نظر از تخصص ، به دانشجويان يك يا دو زبان شرقي و يكي از زبان هاي غربي ( انگليسي ، آلماني ، فرانسوي ) آموخته مي شود. شعبه ي تاريخ ، فعاليت كرسي هاي تاريخ كشورهاي خاور نزديك و ميانه ، تاريخ كشورهاي آسياي جنوبي ، تاريخ كشور چين ، آفريقا شناسي را هماهنگ مي كند. دانشجوياني كه متخصص تاريخ مي شوند، اين درس ها را مطالعه مي كنند : تاريخ كشورهاي آسيا و آفريقا ، تاريخ روسيه ، باستان شناسي و نژاد شناسي. علاوه بر دوره ي مفصل تاريخ كشور يا منطقه مورد مطالعه ، به دانشجويان تاريخدان دوره هاي معين كشور شناسي از قبيل اقتصادي ، نظام سياسي ، فرهنگ ، منبع شناسي و تاريخ نويسي تدريس مي شود.

شعبه ي زبان و ادبيات شناسي دانشكده كشورهاي آسيا و آفريقا شامل اين كرسي هاست : فيلولوژي ( زبان و ادبيات ) عربي ، ايراني ، تركي ، هندي ، كشورهاي آسياي جنوب شرقي ، كره و مغولستان ، چيني ، ژاپني ، كرسي زبان هاي اروپاي غربي ، كرسي آفريقا شناسي. دانشجويان زبان و ادبيات شناس دوره هاي مشترك اصول زبان شناسي و ادبيات شناسي ، زبان شناسي عمومي و تاريخ ادبيات را فرا مي گيرند و همچنين درس هاي ويژه از قبيل آواشناسي نظري و دستور زبان ، لغت شناسي ، لهجه شناسي و تاريخ زبان هاي شرقي مربوطه ، ادبيات ، تاريخ ، جغرافيا ، سازمان سياسي كشور يا منطقه مورد مطالعه را مي آموزند.

سه كرسي روابط اقتصادي بين المللي ، اقتصاد ، جغرافياي اقتصادي كشورهاي آسيا و آفريقا ، سياست شناسي مشرق زمين ، در چهارچوب شعبه ي اقتصادي ـ اجتماع آموزش مي دهند. اين آموزش حرفه اي شامل مطالعه رياضيات عالي ، آمارشناسي اقتصادي ، سيستم هاي پول و اعتبارات ، اقتصاد و جغرافياي اقتصادي كشورهاي آسيا و آفريقا ، اقتصاد روسيه ، كشورهاي سرمايه داري پيشرفته روابط اقتصادي بين المللي و درس هاي ديگر است كه جايگاه ويژه اي به درس هاي اقتصادي كشور يا منطقه مورد مطالعه اختصاص داده مي شود.

علاوه بر درس هاي اجباري ، دانشجويان اين امكان را دارند كه يك سلسله دوره هاي اختياري از قبيل تاريخ انديشه اجتماعي ، تاريخ هنر ، جمعيت شناسي و مسائل ملي و زباني ، تاريخ خاور شناسي در روسيه را انتخاب كنند. بخش مهمي از برنامه ها ي تحصيلي ، كار آموزي هاي دانشجويان در كشورهاي زبان مورد مطالعه و نيز همكاري فعالانه با سازمان هايي است كه با كشورهاي آسيايي و آفريقايي مناسبات دايمي دارند. دانشكده به وسايل نوين ديداري و شنيداري ، نوارخانه ، اتاق هاي مخصوص انواع مختلف ترجمه از جمله ترجمه هم زمان و اتاق هاي فرهنگ كشورهاي مختلف و نيز به كامپيوتر براي درس هاي عملي انفورماتيك مجهز است.

كرسي ايران شناسي :

در زمان تأسيس انستيتوي زبان هاي شرقي در سال 1956 ( كه بعداً به نام انستيتوي آسيا و آفريقا خوانده شد.) پروفسور «ويرا راستارگويوا » به عنوان رئيس كرسي زبان فارسي فعاليت مي كرد. از سال 1960 اجراي وظايف رئيس كرسي را پروفسور «پيسيكوف» عهده دار بود. بعداً اين كار به پروفسور «ليبدف» واگذار گرديد و امروز پروفسور «ولاديمير ايوانف» اين سمت را داراست. در كرسي ايران شناسي در سال هاي مختلف ، دانشمندان سرشناس از قبيل : آووچينيكف ( زبان شناس ) ، نيكيتا وليفكووسكايا ( ادبيات شناس ) ، شارووا ( زبان شناس ) و پروفسور ليبدوف ( افغان شناس ) به تدريس و پژوهش مشغول بودند. در اين كرسي زبان هاي فارسي ، دري افغانستان ، پشتو ( از سال 1969 ) ، كردي و تاجيكي ( از سال 1960 ) تدريس مي شود. در حال حاضر اساتيد زير در اين كرسي فعاليت دارند :

ـ آقاي پروفسور ايوانف ـ فوق دكترا و پروفسور علوم زبان و ادبيات ، استاد زبان فارسي. ـ آقاي آستروفسكي ـ نامزد علوم زبان و ادبيات ، دانشيار و استاد زبان دري. ـ‌ آقاي يژوف ـ نامزد علوم اقتصاد ، دانشيار ، استاد در رشته ي اقتصاد ايران. ـ‌ آقاي ميكروف ـ استاد ارشد زبان فارسي. ـ‌ خانم ريسنر ـ نامزد علوم زبان و ادبيات ، دانشيار ادبيات فارسي. ـ‌ خانم زاوزيرسكايا ـ نامزد علوم زبان و ادبيات ، دانشيار و استاد زبان دري. ـ‌ خانم ساروكينا ـ نامزد علوم زبان و ادبيات ، دانشيار و استاد زبان فارسي. ـ‌ خانم آرداشنكووا ـ نامزد علوم زبان و ادبيات ، دانشيار و ادبيات شناس.

   ب) دانشگاه دولتي علوم انساني روسيه

دانشگاه دولتي علوم انساني روسيه در سال 1991 بر اساس انستيتوي تاريخ آرشيو ، به منظور بازسازي امور تعليم و تربيتي متخصصين بلند پايه در روسيه و پيشرفت مطابق با تحولات پيش آمده و مقتضيات زمان ، تأسيس شد. اين دانشگاه شامل 7 دانشكده است. به فارغ التحصيلان دوره 4 ساله مدرك ليسانس و 6 ساله مدرك فوق ليسانس اعطا مي شود. سالانه 50 دانشجو ( 25 نفر در بخش زبان هاي شرقي و 25 نفر در بخش زبان هاي غربي ) پذيرفته مي شوند.

كرسي زبان هاي شرقي دانشكده زبان شناسي

در شعبه ي زبان هاي شرقي متخصصين در 6 زبان ( عربي ، هندي ، فارسي ، دري ، ژاپني ، تركي و كره اي ) تربيت مي شوند و به دانشجويان گروه فارسي ، علاوه بر زبان فارسي ، زبان هاي عربي ، فرانسه و يوناني باستاني و زبان ايران باستان ( اوستا و پهلوي ) نيز آموزش داده مي شود. تحصيل در دانشكده تمام وقت بوده و روزانه 6 درس كه هر كدام به مدت 45 دقيقه به طول مي انجامد، به دانشجويان ارائه داده مي شود. بخش ايران شناسي كرسي زبان هاي شرقي، استادان رسمي ندارد. استادان اين بخش از دانشگاهها و پژوهشگاه هاي ديگر به كار دعوت مي شوند. در حال حاضر در كرسي زبان هاي شرقي به عنوان استاد ايران شناس ، افراد زير كار مي كنند :

ـ‌ ولاديمير ايوانف ( از انستيتوي آسيا و آفريقا ) استاد زبان معاصر فارسي. ـ‌ ناتاليا چاليسووا ( از انستيتوي خاور شناسي ) استاد فرهنگ شناسي ايران. ـ‌ سوفيا وينوگردووا ( از انستيتوي زبان شناسي ) استاد زبان اوستا و فارسي باستان. ـ‌ وياچسلاو موشكالو ( از انستيتوي زبان شناسي ) استاد زبان فارسي.

   پ) آكادمي ديپلماتيك وابسته به وزارت امور خارجه فدراسيون روسيه

اين موسسه عالي آموزشي قريب 70 سال قبل به منظور پرورش و ارتقاي كارمندان عرصه ي سياست خارجي تأسيس شده است. تنها افرادي داراي مدرك تحصيلات عالي (فارغ التحصيلان دانشگاهها ، انستيتوها و ديگر مدارس عالي ) به آكادمي ديپلماتيك پذيرفته و بعد از اتمام آكادمي به عنوان متخصصين امور سياسي استخدام مي شوند. فارغ التحصيلان ممتازي كه موفق شدند در دوره ي تحصيلات خود، تز دكتراي خود را تدوين نمايند ، اجازه ي دفاع مي يابند.

شعبه ي ايران شناسي

در گروه ايرانشناسي سالانه 2 يا 3 نفر پذيرفته مي شوند. قبل از فروپاشي اتحاد شوروي تعداد بيشتري از محصلين به اين گروه پذيرفته مي شدند. در چند سال اخير به علت كمبود تقاضاي اين گونه متخصصين ، گروه ايران شناسي يك سال در ميان ( به تعداد يك يا دو نفر ) تشكيل مي شود. در اين گروه هفته اي 12 ساعت زبان فارسي تدريس مي شود. ايرانشناسان زبان دوم را هم ياد مي گيرند كه معمولاً انگليسي است. در حال حاضر اين آكادمي 2 استتاد زبان فارسي دارد : 1) پروفسور انور مهدي اويچ علي اف ، با سابقه ترين استاد اين آكادمي و متخصصين سياست خارجي ايران. 2) پروفسور سويتلانا آليكسي كينا.

   ت ) انستيتوي دولتي روابط بين المللي مسكو

اين انستيتو 50 سال پيش گشايش يافته و به وزارت امور خارجه وابسته است. در انستيتو ، متخصصين در رشته هاي ديپلماسي ، حقوق بين المللي و اقتصاد بين المللي آموزش مي بينند. در كرسي هاي مختلف اين انستيتو 47 زبان خارجي تدريس مي شود.

در همه ي رشته هاي فوق الذكر متخصصين ايران شناس نيز تربيت مي شوند. تعداد پذيرفته شدگان ايران شناسي متفاوت است و هر سال يك سال در ميان رقمي بين 4 يا 5 نفر را شامل مي شود. همه ي دانشجويان ايران شناسي علاوه بر رشته ي منتخب خود ، زبان فارسي را هم ياد مي گيرند. استادان ايرانشناس در دو كرسي زبان هاي خاورميانه ( زبان شناسان ) و كرسي خاورشناسي (استادان تاريخ ، اقتصاد و حقوق ) كار مي كنند. در كرسي زبان هاي خاور ميانه هميشه 2 يا 3 نفر استاد به طور دائمي فعاليت مي كنند.

در حال حاضر زبان فارسي توسط دانشيار «گئورگي ونيامينويچ آرسانيس» و دانشيار «يلنا لوونا گلادكوا » تدريس مي شود. آنها همچنين در زمينه ي زبان و ادبيات فارسي تحقيقات نيز به عمل مي آورند. در كرسي خاورشناسي ، دانشيار «دراييلوفسكي » به عنوان استاد ، تاريخ و سياست خارجي ايران را تدريس مي كند.

   ث ) انستيتو ( دانشگاه ) نظامي زبان هاي خارجي

انستيتوي نظامي زبان هاي خارجي به ترتيب مترجمين زبان هاي خارجي براي نيروهاي نظامي روسيه ( اتحاد شوروي سابق ) اختصاص داده شده است. به فارغ التحصيلان اين انستيتو ، درجه ي افسري اعطا مي شود. در اين انستيتو ، كرسي زبان هاي شرقي وجود دارد. در اين بخش مترجمين زبان هاي شرقي ، از جمله زبان فارسي آموزش مي بينند. در زمان شوروي ، سالانه 10 تا 20 دانشجو به گروه فارسي پذيرفته مي شدند ولي با فروپاشي اتحاد شوروي و كاهش نيروهاي نظامي ، تعداد دانشجويان بخش فارسي نيز به مراتب كاهش يافته است. در حال حاضر در بخش زبان هاي شرقي اين انستيتو ، 3 استاد زبان فارسي كار مي كنند. كهنسال ترين استاد زبان فارسي انستيتو ، دكتر واسكانيان است كه از سال 1988 تا كنون به عنوان استاد در بخش زبان هاي شرقي فعاليت داشته و به تأليف فرهنگ ها و خودآموزي هاي محاوره اي دو زباني ، فارسي به روسي و روسي به فارسي مشغول بوده است.

   ج ) آكادمي سازمان فدرال ضدجاسوسي

در اين موسسه ي عالي آموزشي كرسي زبان هاي كشورهاي خاورميانه وجود داد كه در آنجا زبان هاي عربي ، فارسي و تركي تدريس مي شوند. سالانه 5 الي 6 نفر دانشجو به گروه زبان فارسي راه مي يابند. دوره ي تحصيلي ، 5 ساله است. هفته اي 12 ساعت به تدريس زبان فارسي اختصاص دارد. در حال حاضر در اين آكادمي 6 استاد ايرانشناس كار مي كنند ، از جمله :1- دانشيار مارينا اوسيپوا ، متخصصين ادبيات فارسي ( وي تز دكتراي خود را با عنوان « آثار ناصر خسرو » نوشته است .) 2 ـ دانشيار بازنشسته ويلا فرولوا ( عنوان تز دكتراي وي ، « افعال مركب در زبان فارسي» است.) 3 ـ استاد ارشد گالينا گوليوا.

   ح ـ دفتر ايران شناسي شعبه ي خاورميانه و نزديك :

اكثر ايران شناسان انستيتوي خاور شناسي در دفتر ايران شناسي و برخي ديگر از دفاترشعبه ي خاورشناسي دور و نزديك كار مي كنند. دفتر ايران شناسي در طي سال هاي گوناگون تحت رياست ايران شناسان معروف زاخوديرن تسيبولسكي ، كوزنيتسوف ، آراباجان ، تسوكانوف رهبري مي شود. در سال هاي 1950 تا 1960 در شعبه ي خاورميانه ، ايران شناسان معروف و نامدار از قبيل پروفسور سترويف ، دياكونف ، پيگوليوسكايا ، داندامايوف ، پتروشكي ، به عنوان محقق در عرصه ي تاريخ ايران كار مي كردند. برنامه هاي علمي شعبه ي خاورميانه و نزديك خيلي گسترده و دامنه دار بوده ، مسائل مبرم تاريخي را در بر مي گيرد. طي ده سال گذشته با سعي و تلاش دانشمندان اين گروه ، 10 كتاب و صدها مقاله ي علمي به چاپ رسيده است.

امروزه ، در دفتر ايران شناسي ، 4 دكتر علوم ( دكتر آراباجان ـ محقق اقتصاد و تاريخ ايران ، دكتر شمس الدين بديع تبريزي ـ محقق اقتصاد و سياست داخلي ايران ، دكتر علي يف ـ محقق تاريخ قرن 20 ايران و سياست داخلي كشور ، دكتر كلاشتورينا ـ فرهنگ شناس ) و 4 نامزد علوم ( كولاگينا ـ محقق سياست داخلي ايران در قرن هاي 18 و 19 ، محمدووا ـ اقتصاد دان ، اورولوف ـ محقق سياست خارجي ، فدورووا ـ محقق مناسبات ايران و آمريكا ) كار مي كنند. در بخش هاي ديگر شعبه ي خاورميانه ( كرد شناسي و افغان شناسي ) ايران شناس به عنوان كارمند علمي ( خانم ژيگالينا ، آقايان پلاستون ، آرونوف و لازيروف ) فعاليت دارند.

   خ) شعبه ي ادبيات ملل آسيا

در اين شعبه ، يك گروه ايران شناس تحت رياست پروفسور كميساروف ـ رئيس آن شعبه ، به آموزش و تحقيق ادبيات كلاسيك و ادبيات معاصر ايران مشغول فعاليت هستند. اين گروه در سال هاي اخير پژوهش بنيادي « تاريخ ادبيات فارسي» را براي چاپ آماده نمودند. ايران شناس پريگارينا ـ محقق ادبيات فارسي زبان آسياي جنوبي ، جهانگير دري ـ نظم شناس ، نيكولايوسكايا ـ محقق در رشته ي ادبيات معاصر ايران ، عضو اين گروه هستند.

   چ) شعبه ي ايران شناسي انستيتوي زبان شناسي آكادمي علوم فدراسيون روسيه

انستيتوي زبان شناسي ، عمده ترين مركز زبان شناسي فدراسيون روسيه است كه تحقيقات علمي در رابطه با كاثر زبانهاي دنيا در آنجا صورت مي گيرد. تعداد كل كارمندان علمي اين مركز به 180 تا 200 نفر مي رسد. انستيتو داراي شعبه ي زبان هاي آلماني ، روماني ، فنلاندي ، قفقازي ، ايراني، هندي ، آفريقايي ، زبان هاي خاور دور و شعبه ي زبان شناسي اجتماعي و غيره است. شعبه ي ايران شناسي ( زبان هاي ايراني ) در سال 1952 تأسيس شد و پروفسور راستورگويوا عهده دار رياست آن بود. در حال حاضر دكتر ايفموف مدير بخش ايران شناسي است.

هم اكنون در اين بخش 4 دكتر علوم ( دكتر والنتين ايفموف ، پروفسور جايي ايدلمن ، خانم تاتيانا پالخالينا ، آقاي محمد عيسي يف ) و 6 كانديداي علوم ( خانم ها آزا كريمووا ، يلينا مولچانووا ، صوفيا وينگردووا ، ليلي دادخدايوا ، آلا لوشكووا و آقاي وياچسلاوا موشكلو ) به عنوان محقق فعاليت مي كنند. چهار ايران شناس با سابقه ، از جمله كارمندان سابق اين بخش ، پروفسور واسيلي آبايف ، معروف ترين و كهنسال ترين ايران شناس شوروي سابق ، دارنده ي جايزه ي دولتي پروفسور ويرا راستارگويوا و دكتر علوم پيريكو را مي توان نام برد.

شعبه ايرا ن شناسي در تربيت دانشمندان ايران شناس خدمات ارزنده اي انجام داده است. برخي ايران شناسان معروف جمهوري هاي آسياي ميانه و قفقاز و قبل از همه ايران شناسان تاجيكستان ، مدارج فوق ليسانس و دكتراي انستيتوي زبان شناسي مسكو را به پايان رسانده اند.

تاكنون تمام زبان هاي ايراني مورد تحقيق و بررسي محققان و پژوهشگران اين بخش قرار گرفته است و راجع به زبان هاي فارسي معاصر ، فارسي باستاني و ميانه ( پهلوي ) ، فارسي تاجيكي ، دري ، كردي ، تاتي ، تالشي ، گيلكي ، مازندراني ، لري ، بختياري ، سمناني ، گويش هاي استان فارس ، زبان هاي ايراني الاصل بدخشان ( يا زبان هاي پاميري ) ، زبان افغاني ، آسي ، آموري ، پراچي و تاريخ و سرچشمه ي زبان هاي نامبرده تحقيقات زيادي به چاپ رسيده است. در سال هاي اخير ، عمده ترين آثار گروه دانشمندان اين بخش تحت عنوان « اساس هاي زبانهاي ايراني » در 6 جلد و كتاب « آموزش مقايسه اي زبان هاي ايراني » در 2 جلد به چاپ رسيده است. برخي از آثار كارمندان اين شعبه به زبان هاي اروپايي ، تاجيكي و فارسي ترجمه شده اند.

   د ) انستيتوي خاورشناسي آكادمي علوم فداسيون روسيه

تاريخ علوم خاورشناسي در روسيه از تأسيس « موزه ي دستنويس هاي كشورهاي آسيا » در سنت پترزبورگ ( سال 1918 ) آغاز مي شود. تا سال هاي بعد از جنگ جهاني دوم ، اين شهر عمده ترين مركز خاورشناسي كشور بود. ولي در اوايل سال هاي 1950 طبق دستور رهبري شوروي ، برخي از مراكز علمي ، من جمله مراكز خاورشناسي ، از سنت پترزبورگ به مسكو انتقال داده شدند.

از سال 1960 الي 1961 ، اين انستيتو تحت عنوان « انستيتوي كشورهاي آسيا » فعاليت مي نمود و از سال 1968 تغيير عنوان داده و « انستيتوي خاور شناسي آكادمي علوم اتحاد شوروي » نام گرفت. درحال حاضر اين انستيتو وابسته به آكادمي علوم فدراسيون روسيه است. ايران شناسان متخصصين در رشته هاي علم و محققان در اين عرصه ها در برخي از شعبه هاي اين انستيتو فعاليت مي كنند.